Türkiye, 15 Temmuz’daki darbe girişiminden sonra idam cezasını tartışıyor. Peki, dünyada idam cezası hangi ülkelerde nasıl uygulanıyor? Altı soruda idam cezası ile ilgili merak edilenler…

Türkiye’de 15 Temmuz’daki darbe girişiminden sonra idam cezasının yeniden uygulanması gündeme geldi. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da idam cezası ile ilgili önüne yeni bir düzenleme gelirse onaylayacağını söylüyor. Erdoğan, idam cezası ile ilgili eleştiri yöneltenlere de Avrupa ülkeleri dışında idam cezası uygulayan çok sayıda ülke olduğu yanıtını veriyor. Peki, idam cezası ile ilgili dünya genelinde durum ne? Uluslararası düzenlemelerde idam cezası nasıl yer alıyor? İdam cezası ile ilgili merak edilenlere altı soruda yanıt verdik.

1- İDAM CEZASI HANGİ ÜLKELERDE VAR?

İdam cezası şu anda dünya genelinde 58 ülkenin yasalarında yer alıyor. 102 ülke ölüm cezasını yasalarından tamamen çıkarmış durumda. Altı ülkede savaş suçları ya da askeri yasaların ihlal edilmesi gibi istisnai durumlar dışında ölüm cezası öngörülmüyor. 32 ülke de yasalarından idam cezasını kaldırmamış olmakla birlikte pratikte uygulamıyor. Dolayısıyla dünya genelinde toplam 140 ülkede idam cezası uygulanmıyor. İdam cezasını son olarak Şubat 2015’te Fiji yasalarından çıkarmıştı.

2- ABD’DEKİ İDAM CEZASININ DURUMU NASIL?

ABD’de idam cezası eyaletlere göre farklılık gösteriyor. ABD’de idam cezası 50 eyaletten 31’inin yasalarında yer alıyor. Ülkede 2007 yılından beri 7 eyalet idam cezasını yasalarından çıkardı. İki eyalet ise yasalarında bulunmasına rağmen idam cezasını uygulamıyor. ABD’de idam cezası ile ilgili tartışmaların yanı sıra infaz yöntemleri de tartışma konusu. Eskiden elektrikli sandalye ile infazların gerçekleştiği ABD’de son yıllarda yaygın olarak kullanılan zehirli iğne yöntemi de eleştirilere neden oluyor. ABD’de 1976 yılından bu yana bin 437 kişi idam edildi.

3- İDAM CEZASI EN ÇOK HANGİ ÜLKELERDE VERİLİYOR?

En çok idam cezasının verildiği ülkelerden biri olarak bilinen Çin, idam kararları ile ilgili bilgileri kamuoyu ile paylaşmıyor. Ancak Uluslararası Af Örgütü’nün tahminlerine göre Çin’de 2015 yılında binin üzerinde kişi idam edildi. Af Örgütü’nün elindeki resmi bilgilere göre 2015 yılında dünya genelinde idam edilen kişilerin toplam sayısı bin 934. Bu idamların 977’si İran’da, 320’si Pakistan’da, 158’i de Suudi Arabistan’da gerçekleşti. ABD’de 2015 yılında 28 kişi idam edildi.

Türkiye’de idam cezası son alarak 1984 yılında uygulandı.

4- İDAM CEZASIYLA İLGİLİ ULUSLARARASI DÜZENLEMELERDE NE DENİLİYOR?

İdam cezasının kaldırılması için ilk ciddi adım 1948 yılında atıldı. BM Genel Kurulu’nda kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nde yaşam hakkı en temel hak olarak kabul edildi. Beyanname’nin üçüncü maddesinde “Yaşamak, özgürlük ve kişi güvenliği herkesin hakkıdır” denilmektedir. Beyanname’nin beşinci maddesinde de “Hiç kimseye işkence yapılamaz, zalimce, insanlık dışı veya onur kırıcı davranışlarda bulunulamaz ve ceza verilemez” ifadeleri yer almaktadır. BM Ekonomik ve Sosyal Konseyi’nin kabul ettiği başka bir yönetmelik de idam cezasına mahkûm edilen kişilerin korunmasını öngörmektedir. BM Çocuk Hakları Sözleşmesi ise 18 yaşın altındaki çocuklara idam cezasını verilmesini yasaklamıştır. İdam cezasına ilişkin kapsamlı düzenleme ise Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde (AİHS) yer alır. Sözleşme, Avrupa ülkelerinde idam cezası kaldırılmasını öngörüyor. Avrupa Parlamentosu da ölüm cezasının insanlık dışı, Ortaçağ’dan kalma, modern hayata uymayan bir cezalandırma olduğunu kabul etmiştir. AİHS’ye ek 3 Mayıs 2002 tarihli 13 sayılı protokolde ise ölüm cezasının tamamen kaldırılması öngörülmektedir. Ek protokolde Avrupa Konseyi hiçbir bir ülkenin hiçbir koşulda hiç kimseyi ölümle cezalandıramayacağı belirtilmektedir. Protokole imza atan ülke hiçbir şekilde çekince koyamayacağı gibi protokol hükümlerinin de hiçbir şekilde tadil edilemeyeceği ifade edilmektedir. Sonuç olarak AİHS’nin 1983 tarihli ek 6 numaralı protokolü yalnızca barış koşullarında, 2002 tarihli 13 numaralı ek protokolü ise hem barış hem de savaş koşullarında idam cezasını yasaklar. Ayrıca suçluların iadesine ilişkin uluslararası hukuk kuralları da idam cezasını kriter olarak alıyor. İdam cezası uygulayan ülkelere suçluların iadesi yasaklanıyor.

Hukukçulara göre Türkiye’de idam cezasının geri getirilmesi hukuken zor, ancak imkansız değil.

5- TÜRKİYE’DE İDAM NE ZAMAN KALDIRILDI?

Türkiye’de idam cezası son alarak 1984 yılında uygulandı. Avrupa Birliği ile yakınlaşma sürecinde 2004 yılında ise idam cezası yasalardan tamamen çıkarıldı, Türkiye ayrıca idam cezasını yasaklayan AİHS’nin 13 sayılı ek protokolüne de imza attı. Türkiye’nin idam cezasını tekrar uygulayabilmesi için ek protokolden çekilmesi gerekiyor. Ancak hukukçular Türkiye’nin şimdiye kadar Antlaşmalar Hukuku’ndaki “ahde vefa” ilkesi çerçevesinde hiçbir uluslararası sözleşmeden geri çekilmediğine işaret ediyor. Hukukçulara göre Türkiye’de idam cezasının geri getirilmesi hukuken zor, ancak imkansız değil.

6- TÜRKİYE’DE İDAM HANGİ SUÇLARDA ÖNGÖRÜLÜYORDU?

Türkiye’de ölüm cezası 2002 yılına kadar 4 yasada, 41 ayrı madde ile düzenlenmekteydi. İdam cezası Türk Ceza Kanunu (TCK) , Askeri Ceza Kanunu, Orman Kanunu, Uyuşturucu Madde Kaçakçılığı ile Mücadele Kanunu’nda düzenleniyordu. İdam cezası 1995’teki siyasi nedenlerle orman yakma eylemlerinin yaygınlaşması üzerine ek bir madde ile Orman Kanunu’na da girmişti.